«Իմ ճիշտը քո ճշտից ճիշտ ա» կամ անցումային արդարադատության իրական դեմքը
Փոքրիկ տեստ
Դուք ուզո՞ւմ եք, որ ձեր երեխայի ու իր դասարանցու միջև վիճաբանության արդյունքում նրա ծնողը այնքան ծեծի ձեր բալիկին, որ երեխան հիվանդանոցում հայտնվի։
Դուք ուզո՞ւմ եք, որ ձեր բարեկամներից ստացած գումարի 70%-ը ձեզնից բռնագանձեն, որովհետև դուք չեք կարողանում բացատրել, թե ձեզ որտեղից այդ գումարը։
Դուք ուզո՞ւմ եք, որ ձեր գործատուի կամ պատվիրատուի հետ հակասությունները լուծվեն ոչ թե դատարանում, այլ փողոցում՝ ոչ քաղաքակիրթ ձևերով, իրար քաշքշելով ու «գողական բազարի» մոտեցումներով։
Եթե վերոնշյալ հարցերից գոնե մեկին պատասխանել եք «այո», ապա «շնորհավորում» եմ, դուք շատ շուտով կճաշակեք անցումային արդարադատության բոլոր «բարիքները»։
Անկախ նրանից, որ մեզ ներկայացնում են, թե արդարադատության այս մեխանիզմն ուղղված է լինելու հարուստներից փողերը վերցնելու ու աղքատներին բաժանելու ռոբինհուդյան նկրտումներին, որը պարզ մարդկային լեզվով ասած «կուլակաթափությունն» է՝ մենք բախվելու ենք բոլորովին այլ իրականության։
Մասնագիտական շրջանակներն այս մոտեցումը ներկայացնում են՝ որպես մարդու իրավունքների խախտումների վերաբերյալ արդարության վերականգնում։ Նույնիսկ նախատեսում են որոշակի փոխհատուցումներ՝ ցեղասպանությունների ու մարդու ազատությունների սահմանափակման դեպքերով։ Բայց ինչպես միշտ է լինում, նաև այս անգամ իշխանությունները թաքուն ու բացահայտ փորձում են սղացնել անցումային արդարադատությունը՝ հասարակությանը պատմելով, թե առանց դրա «քըխ»-երը չեն պատժվի գողացած փողերի համար, ներդրումներ չեն լինի, աղքատությունն էլ մեր գլխից չի վերանա, դե ոչխար պահելն էլ՝ անպակաս․․․
Բայց ամեն դեպքում, ինչո՞ւ է Փաշինյանի կառավարությանն այդքան անհրաժեշտ անցումային արդարադատությունը։ Ի՞նչ նպատակ ունի այն ու ի՞նչ խնդիր է լուծելու։
Ընդհանրապես կա մի քանի ոլորտ, որոնք ուղղակիորեն ենթարկվում են «տրանսֆորմացիաների», իսկ ավելի ճիշտ՝ դեֆորմացիաների, երբ խոսք է գնում Արևմուտքի ուղղակի ներգործությամբ իրականացված «հեղափոխություններում», իսկ ավելի ճիշտ իշխանության բռնի զավթումներում։ Ոլորտները հետևյալն են․ էներգակիրներ, արդարադատություն, կրթություն, մեդիա։ Այս հոդվածում կանդադառնամ միայն արդարադատությանը։
Նիկոլփաշինյանական իրավաբանները նույնիսկ իրենց ամենատարբեր հոդվածներում գրում են, որ անցումային արդարադատության հիմքում մարդու իրավունքների պաշտպանությունն է։ Ես էլ անձամբ ուզում եմ, որ բոլոր քաղաքացիները լինեն հավասար, օգտվեն միևնույն իրավունքներից ու որևէ մեկը որևէ ձևով դրանք չսահմանափակի։ Սակայն ամեն ինչ այդքան պարզ չէր կարող լինել՝ հատկապես «թավշյա» «հանդուրժողականության» պարագայում։ Բանն այն է, որ նոր կառավարության ղեկավարը ու նրան ուղղորդող ու ֆինանսավորող «պապաները» հստակ գիտեն, որ արդարադատության համակարգում իրականացված ցանկացած փոփոխություն հասարակությունում առաջացնելու է անարխիային բնորոշ տրամադրություններ։ Իսկ սա նշանակում է, որ հասարակությունը վերածվելու է ամբոխի, ուստի այդ մարդկանց կարելի է ասել, որ «հանգիստ նստեն տեղները», ինքնածեփվեն պատերին, ոչխար պահեն կամ էլ խոզերին այլ ուղղությամբ ուղարկել արածելու։ Սա հասարակության մասշտաբով։ Իսկ ի՞նչ է ուզում անձամբ Նիկոլ Փաշինյանը։ Ինչի՞ է ձգտում։
Միամիտ կլինի հավատալ, թե նրա փափագը բյուջեն լցնելն է։ Այլ երկրներում կիրառված փորձերը ապացուցում են, որ անցումային արդարադատությունը որևէ դրական ազդեցություն չի ունենում բյուջեում փողերի ավելացման վրա։ Օրինակ Ուկրաինան, որտեղ փաստացի կոշտ ճնշման արդյունքում անցկացրին անցումային արդարադատությունը, որից ստիպված եղան հրաժարվել երկու տարի անց։ Մեկ այլ տրամաբանական հարց, եթե արդարադատության այս ձևն իսկապես արդյունավետ է, ինչու այն չի փոխարինում ներկայումս գործող արդարադատությանն ամբողջ աշխարհում։
Վերադառնալով Փաշինյանին։ Անցումային արդարադատությունում ի թիվս այլ մոտեցումների կա «ճշմարտության հաստատման հանձնաժողով» ռազմավարություն։ Ի՞նչ է սա նշանակում։ Այս հանձնաժողովը, որը փաստացի ունի փաստահավաքության գործառույթ, հնարավորություն է տալիս հիմնվել ոչ թե գործող օրենքների, այլ բարոյականության վրա։ Այստեղ, իհարկե, հասարակության որոշ խմբեր կասեն, «բա իհարկե, բա օրենքը նաև բարոյական ասպեկտը պետք է հաշվի առնի»։ Շտապեմ հիասթափեցնել։ Օրենքները գրվում են նախադեպեր, դեպքեր, միջազգային լավագույն փորձ հաշվի առնելով, որտեղ, իհարկե, կա նաև բարոյականությունը հաշվի առնելու հանգամանքը։ Սակայն պատկերացրեք, որ նույն բարոյականությունը բացարձակ չափելի չէ, ուստի մեկի բարոյականությունը կարող է տարբերվել մյուսներինից։ Այս պարագայում առաջանում է դիլեմա, թե ում «ճիշտն» է ավելի ճիշտ, ու հաղթում է նա, ով ունի որոշակի լծակներ՝ ազդեցություն, փող, ռեսուրսներ, շատ մարդ աջակցող, հազար ու մի բան։
Պատկերացրեցի՞ք, թե ինչու կարող է անցումային արդարադատության պայմաններում անվերահսկելի դառնալ, օրինակ այն, որ ձեր երեխային կծեծեն՝ զուտ դասարանցու հետ վիճաբանելու համար․ որովհետև համադասարանցու հայրը ուղղակի ավելի «մեծ ճշտի» տեր է։
Ինչի՞ կհասնի Փաշինյանը անցումային արդարադատության միջոցով։ Այսօրվա դրությամբ լինելով ամենաբարձր պաշտոնյան Հայաստանի Հանրապետությունում՝ նա կհասնի նրան, որ իր «ճիշտը» ՀՀ բոլոր քաղաքացիներից «ավելի ճիշտ» կլինի, կուզի՝ կփակի, կուզի՝ բաց կթողնի, ում կուզի կփակի, ում կուզի կկորցնի։ Ու սա բացարձակապես Քոչարյանի դեպքի մասին չէ։ Սա կարող է պատահել ամենակենցաղային հողի վրա, ամենապրիմիտիվ հարցերի շուրջ։ Հայտարարելով, թե դատարաններն առանց այն էլ ծանրաբեռնված են աշխատում ու նրանց գործը պետք է թեթևացնել անցումային արդարադատությամբ՝ Փաշինյանն ուղղակիորեն փորձում է սեփական ազդեցությունը, եթե ավելի ճիշտ՝ իր անձի հանդեպ վախի մթնոլորտը խտացնել։ Եվ բնականաբար սա ուղղվելու է «քմահաճույքային» արդարադատության հաստատմանը, որտեղ բոլորովին էլ պարտադիր չէ, որ շահողը հենց դուք լինեք։
Հը՞, ուզո՞ւմ եք, որ ձեր բարեկամներից ստացած գումարի 70%-ը ձեզնից բռնագանձեն․․․
Նարե Վահանյան